بدان مىخوانى » دين توحيد است كه پيامبر عظيم الشان اسلام مردم را بدان دعوت مىكرد ، نه اصل توحيد فقط ، به شهادت آيه بعدى كه مىفرمايد اهل كتاب در دين توحيد اختلاف به راه انداختند . و مراد از اينكه فرمود * ( « كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ » ) * اين است كه پذيرفتن دين توحيد بر مشركين گران آمد . * ( « اللَّه يَجْتَبِي إِلَيْه مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي إِلَيْه مَنْ يُنِيبُ » ) * - كلمه « اجتباء » به معناى جمع كردن و به سوى خود جلب نمودن است ، و مقتضاى وحدت سياق اين است كه ضمير در هر سه كلمه « اليه » به يك جا برگردد ، در نتيجه معناى آيه چنين مىشود : خداى تعالى از بندگانش هر كه را بخواهد به دين توحيد - كه تو بدان دعوت مىكنى - جمع و جلب مىكند ، و هر كه را بخواهد به سوى آن هدايت مىكند . در نتيجه مجموع چند جمله * ( « كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ ما تَدْعُوهُمْ إِلَيْه ، اللَّه يَجْتَبِي إِلَيْه مَنْ يَشاءُ » ) * در معناى آيه شريفه « هُوَ اجْتَباكُمْ وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ » « 1 » خواهد بود . اين بود نظر ما ، ولى بعضى از مفسرين گفته‌اند : ضمير در كلمه « اليه » دومى و سومى به خداى تعالى برمىگردد . اين نظريه هم بد نيست ، ولى نظريه ما مناسبتر است . به هر حال جمله « * ( اللَّه يَجْتَبِي إِلَيْه ) * - تا آخر آيه - » در اين صدد است كه اشاره كند به اينكه خداى تعالى بى نياز از ايمان مشركين است كه اين قدر از ايمان آوردن استكبار مىورزند . و اين آيه نظير آيه شريفه « فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ لَه بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَهُمْ لا يَسْأَمُونَ » « 2 » مىباشد بعضى ديگر گفته‌اند : مراد از جمله * ( « ما تَدْعُوهُمْ إِلَيْه » ) * ، « ما تدعوهم الى الايمان به آنچه كه مردم را مىخوانى تا بدان ايمان آورند » است ، كه همان مساله رسالت مىباشد ، در نتيجه معنا چنين مىشود كه : مشركين از ايمان آوردن به رسالت تو استكبار مىورزند . و آن وقت جمله * ( « اللَّه يَجْتَبِي . . . » ) * در معناى آيه شريفه « اللَّه أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَه » « 3 » خواهد بود ، و حال آنكه اين معنا خلاف ظاهر آيه است . * ( « وَما تَفَرَّقُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ . . . » ) * ضمير در « تفرقوا » به « ناس » كه از سياق مفهوم است برمىگردد . و كلمه « بغى » به

--> ( 1 ) او شما را جمع و جلب كرد و در دين زحمتى برايتان فراهم نكرد ، بلكه به همان ملت و كيش پدرتان ابراهيم دعوتتان نمود . سوره حج ، آيه 78 . ( 2 ) اگر استكبار ورزيدند بدانند كه آنهايى كه نزد پروردگار تو هستند ، شب و روز برايش تسبيح مىگويند ، و خسته هم نمىشوند . سوره حم سجده ، آيه 38 . ( 3 ) خدا بهتر مىداند كه رسالت خود را در چه شخصى قرار دهد . سوره انعام ، آيه 124 .